“Hallo, met het Centrum ter Preventie van Zelfmoord. Kan ik u helpen?”

Zo begint elk van de gemiddeld 30 oproepen per dag van de Zelfmoordlijn (02-6499555) van het Centrum ter preventie van Zelfmoord (CPV). Aan de andere kant van de lijn een mens in nood. Het woord ‘Zelfmoordlijn’ roept bij de meeste mensen het beeld op van een radeloze beller, met het pistool binnen handbereik, die nog snel belt alvorens tot de fatale daad over te gaan. Gelukkig is de realiteit minder sensationeel.

Het merendeel van de mensen die de Zelfmoordlijn bellen, denkt effectief aan zelfmoord en soms gaat het inderdaad om erg acute situaties. Heel wat anderen hebben echter nog geen concrete plannen gemaakt en bellen omdat ze bang worden van zichzelf en nog een andere uitweg zoeken. Het zijn ook niet de zogenaamd ‘zwakkeren in de maatschappij’. Het zijn gewone mensen zoals u en ik, die gaan werken, hun kinderen ’s morgens naar school brengen en op zondag kip met appelmoes eten. Gewone mensen, wiens draagkracht op een gegeven moment overschreden wordt, en die zo geleidelijk aan in de suïcidale spiraal zijn gekomen. Een groot deel van de mensen die ons contacteren lijdt aan een depressie. Daarnaast zijn relatiemoeilijkheden en eenzaamheid de meeste voorkomende problemen. 

Enkele achtergronden. Volgens het Vlaams Agentschap Zorg & Gezondheid stierven er in 2004 (laatste cijfers) 1085 Vlamingen door zelfdoding. Dat zijn zo'n drie mensen per dag. Deze cijfers zijn hoog te noemen, zeker in Europees verband. Vlaanderen is hiermee helaas één van de koplopers in Europa. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) noemt depressie ook 'de ziekte van de eenentwintigste eeuw', en dat is stevige taal. Reden genoeg voor de Vlaamse regering om haar gezondheidsdoelstelling 'preventie van zelfdoding' bij te stellen. Voor de periode 2006-2010 is daarom de doelstelling van vermindering met 8% in het actieplan opgenomen. Verder wordt ook gericht naar subdoelstellingen en achterliggende oorzaken gekeken: vermindering van het aantal suïcidepogingen, vermindering van suïcidale ideaties (gedachte of fantasie over suïcide) en daling van het aantal depressies. Het project 'Fit in je hoofd' is bijvoorbeeld een campagne dat werd opgestart in 2006. Tevens werd steun gegeven aan de Zelfmoordlijn.

Terug bij de Zelfmoordlijn. Eigen aan het suïcidale proces is dat mensen de werkelijkheid meer en meer langs de  negatieve kant bekijken en door de bomen het bos niet meer zien. Zo negatief zelfs, dat ze geen andere uitweg meer zien dan zelfdoding. Wat hebben onze vrijwilligers deze mens in crisis dan nog te bieden? Aan de Zelfmoordlijn wordt meer gedaan dan geluisterd: samen met de oproeper werkt de vrijwillige beantwoorder aan de zelfredzaamheid van de oproeper zodat de crisis wordt overbrugd en de zelfmoord wordt uit- of afgesteld. Door empathisch te luisteren geeft de vrijwilliger de oproeper de ruimte om zijn gevoelens te luchten en vermindert zo de kans op op zichzelf gericht agressief gedrag. Aan de Zelfmoordlijn wordt echter meer gedaan dan gewoon geluisterd. Door zijn woorden terug te spelen en regelmatig samen te vatten krijgt de oproeper ook stilaan terug zicht op zijn problemen, en daardoor ook opnieuw een gevoel van controle. Eens de oproeper meer gekalmeerd is, wordt er ook actief gezocht naar een inzicht of uitzicht dat zelfdoding kan uitstellen of voorkomen. Een uitzicht is in deze niet hetzelfde als een oplossing. Zoals een vrijwilliger ooit zei: “de meeste mensen die ons bellen hebben een heel leven van miserie achter de rug. We moeten niet in de illusie leven dat we dit alles in een half uur kunnen oplossen.” Een uitzicht is dan eender wat de oproeper nog even kan doen volhouden: een afspraak met de dokter, erover praten met de partner, de zelfmoord nog even uitstellen, enz.

Een belangrijke sterkte van de Zelfmoordlijn is haar laagdrempeligheid. De bewust gekozen naam Zelfmoordlijn geeft aan dat men bij de Zelfmoordlijn zonder schaamte of taboe kan praten over zijn of haar zelfmoordgedachten. De anonimiteit zorgt voor een sfeer van veiligheid en vertrouwen, die ervoor zorgt dat mensen dingen met ons delen die ze nooit eerder tegen iemand verteld hebben. Voor ongeveer de helft van de bellers is het de eerste keer dat ze met iemand over hun zelfmoordgedachten kunnen spreken. Hoe verder mensen geëvolueerd zijn in het suïcidale proces, hoe minder ze geneigd zijn om professionele hulp te zoeken. Als we dan zien dat 20% van de bellers naar de Zelfmoordlijn, en 34% van de online oproepers, al concrete zelfmoordplannen heeft gemaakt, dan kan op dat moment ons laagdrempelige aanbod voor heel wat mensen de laatste strohalm zijn.

Het Centrum ter Preventie van Zelfmoord koos er 28 jaar geleden bewust voor om haar Zelfmoordlijn door vrijwilligers te laten bemannen. En dit vanuit de solidariteitsgedachte.  Vrijwilligers zijn niet gebonden aan tijd en hebben daardoor de ruimte om tot diepgaande gesprekken te komen. Ze staan ook meer op hetzelfde niveau als de beller. Net zoals de oproepers zijn ook de vrijwilligers aan de Zelfmoordlijn heel uiteenlopende persoonlijkheden. Het Centrum vereist geen specifieke vooropleiding van haar vrijwilligers. Wel moeten ze voldoende open zijn, empathisch en zelf over voldoende draagkracht beschikken. Het is niet mogelijk om je leeg te maken voor andermans problemen als je het zelf moeilijk hebt. Hun leeftijd varieert van 22 tot 80 jaar, hun beroep van huisvrouw tot burgerlijk ingenieur. Het belangrijkste dat hen bindt is hun motivatie: anderen helpen. Hetzij vanuit een maatschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel, hetzij omdat ze vanuit hun eigen ervaring of omgeving weten hoe belangrijk het is dat er zoiets als een Zelfmoordlijn bestaat. Geld of prestige interesseren hen niet. Niets geeft hen zoveel voldoening als een goed gesprek.

Vrijwilligers worden ten eerste streng geselecteerd. Daarnaast krijgen ze een basisopleiding van 33 uur, onder andere in gesprekstechnieken, crisishulpverlening en zelfmoordpreventie. Eens ze aan de lijn starten, worden ze permanent opgevolgd en bijgeschoold. Doordat de meeste oproepers ook effectief aan zelfmoord denken, kunnen ze als het ware hun vaardigheden permanent oefenen. En zoals men zegt: “good practices lead to good results”. Voor een kwaliteitsvolle werking van de hulplijn is de ondersteuning van het Centrum ter Preventie van Zelfmoord als kennis- en expertisecentrum, onontbeerlijk. 

De bedoeling van de Zelfmoordlijn is deels de drempel te verlagen voor, en door te verwijzen naar, andere vormen van hulpverlening, zoals de huisarts, een Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg, enz. Tot slot geef ik u graag nog volgend citaat van een vrijwilliger mee: “Op straat zien we het toneel, bij de Zelfmoordlijn krijg je een kijkje achter de coulissen…”

Het Centrum start in oktober 2007 zowel een opleiding voor telefonische beantwoorders als een specifieke opleiding voor ‘online’ vrijwilligers. De (gratis) Zelfmoordlijn is bereikbaar op: 02/649 95 55 en via www.preventiezelfdoding.be.

Leen Willems, stafmedewerkster vrijwilligersbeleid, Centrum ter Preventie van Zelfmoord, in samenwerking met de redactie van Psycholoogdirect.be. De redactie wenst alle medewerkers van de Zelfmoordlijn en hun cliënten veel succes!

Meer statistieken van het Vlaams Agentschap Zorg & Gezondheid. "Bijna 3 op 4 van hen [red. van de geslaagde zelfdodingen] waren mannen: 784 mannen tegenover 301 vrouwen. Suïcide is de meest voorkomende doodsoorzaak bij mannen tussen 30 en 49 jaar, en bij vrouwen tussen 20 en 34 jaar. De gemiddelde leeftijd van mannen die zelfmoord plegen is 49 jaar, bij vrouwen is dit 51 jaar. De gemiddelde leeftijd bij overlijden voor alle doodsoorzaken is 73 jaar bij mannen en 80 jaar bij vrouwen. De belangrijkste methode is ophanging (verhanging, wurging en verstikking". Cijfers over zelfmoordpogingen worden hier gerapporteerd.